تیر ماه و انقلاب تابستانی
تیر یا تیشریه یا تیشتر نام چهارمین ماه سال، روز سیزدهم هر ماه ، فرشته نگهبان باران و همچنین نام یکی از سیارات منظومه شمسی است. از رویدادهای اسطورهای این ماه پرتاب تیر بوسیله آرش است که برای مشخص کردن مرز ایران و توران و پایان جنگی درازمدت انجام شد. از آنجا که آرش راستکار و ایرانیان خداپرستانی بر حق بودند، ایزد باد تیر آرش را تا کرانه جیحون برد و همراه با آن سختی و غم را از دل و جان ایرانیان دور ساخت. | |
در ایران از کهن ترین زمان، در هر ماه جشنی که نام آن ماه را داشت، برگزار می شد. در جشن تیرگان (دهم تیر ماه برابر با انقلاب تابستانه) مردم پس از سپاسگزاری از خداوند و آرزوی افزایش بارش، با شادی به یکدیگر آب میپاشیدهاند (نمادی از باران). به روز تیر و مه تیر عزم شادی کن که از سپهر ترا فتح و نصرت آمد تیر - شمس فخری اسناد تاریخی حاکی از برگزاری وسیع این جشن تا قبل از قرن هشتم هجری است. البته نبود سند دال بر منسوخ شدن آن نیست بلکه برخی نویسندگان این گونه جشن ها، و رسم ها را "بی ارزش"، "عامیانه" و گاه "ضد ارزش" می دانستـند، همان گونه که امروزه درمورد چهارشنبه سوری گفته می شود. جشن هایی چون "تیرماه سیزه شو" در مازندران، "تیروجشن" در کرمان، "تیر ماهی" در کاریزات یزد و "آب پاشان" در پـیر چک چکو نمونه های باقیمانده از جشن تیرگان است. از نکات جالب این که از زمان خسروپرویز به دلیل نابسامانی های اداره کشور، محاسبه سال کبیسه فراموش شد و جابجایی فراوان ماه ها موجب شده بود که تیر برای سال ها ابتدای پاییز باشد. در اثر این اهمال، ناگزیر برگزاری جشن ها، آیـین های همگانی، فعـالیت های کشاورزی و به ویژه، زمان گرفتن مالیات ها تغـیـیر کرده بود. در نوروز نامه آمده که "وزیر متوکل به او بگفت، افـتـتاح خراج در وقتی می باشد که مال در آن وقت از غله دور باشد و مردمان را رنج می رسد. و آیـین ملوک عجم چنان بوده است که کبـیسه کردند تا سال بجای خویش بازآید و مردمان را به مال گذاردن رنج کمتر رسد. متوکل اجابت کرد و کبـیسه فرمود و آفتاب را از سرطان به فروردین (حمل) باز آوردند و مردمان در راحت افتادند و آن آیـین بماند." در ادبـیات قرن های چهارم و پنجم، نمونه های زیادی نشان می دهد تیرماه در فصل خزان بوده است: اگر به تیرمه از جامه بـیش باید تیر چرا برهنه شود بوستان چو آید تیر - عنصری گهی نو بهار آید و گاه تیر جوان است گیتی گه و گاه پـیر - اسدی بهار و تموز و زمستان و تیر نیا سود هرگز یل شیرگیر - فردوسی | |
انقلاب تابستانی یا خوریستان ِ تابستانی طولانیترین روز در نیمکره شمالی است.
روز اول تیرماه قطب شمال بیش از هر زمان دیگر (به اندازه ۲۳٫۵ درجه) بسوی خورشید متمایل است و نور خورشید فقط به برخی از سرزمینهای نیمکره شمالی عمود میتابد.این روز طولانیترین روز در نیمکره شمالی است و به آن انقلاب تابستانی میگویند.ساکنان نیمکره شمالی انقلاب تابستانی را در بلندترین روز سال (اول تیرماه) تجربه خواهند کرد. وقتی خورشید به این نقطه میرسد بیشترین زاویه با افق را دارا میباشد واین نشان دهنده اغاز فصل تابستان در نیمکره شمالی است.در این روز ساکنانی که در منطقه راس سرطان زندگی میکنند خورشید را دقیقاً در بالای سر خود میبینند. در اوایل بهار طول شب و روز تقریباً برابر است و ولی به مرور زمان طول روز بیشتر میشود و در زمان انقلاب تابستانی که بلندترین روز سال است به بیشترین ساعات خود میرسد و با نزدیک شدن به فصل تابستان کم کم روزها کوتاه تر میشوند.
در نیم کره جنوبی شرایط دقیقاً برعکس با نیم کره شمالی میباشد و با انقلاب تابستانی در نیم کره شمالی و اغاز تابستان ساکنان نیم کره جنوبی اغاز فصل زمستان (شب یلدا) را تجربه میکنند.
تابستان از امروز 31 خرداد و به طور رسمی در نیم کره شمالی زمین آغاز می شود، روزی که به آن «انقلاب تابستانه» گفته می شود.
امسال انقلاب تابستانه در ساعت ۱۲ و ۳۹ دقیقه به وقت گرینویچ و ۱۶ و ۳۹ دقیقه به وقت EDT آغاز می شود که در ایران برابر با ساعت ۲۱ و ۹ دقیقه امشب است.
انقلاب تابستانه زمانی روی می دهد که خورشید به طور مستقیم بر فراز صورت فلکی راس سرطان است.
انقلاب تابستانه طولانی ترین روز سال در نیم کره شمالی زمین به شمار می آید و این بدان معناست که از فردا و با نزدیک شدن تدریجی به دسامبر (دی ماه) طول مدت روزها کوتاهتر می شود.
برای کشورهایی که در شمال این صورت فلکی قرار می گیرند انقلاب تابستانه زمانی روی می دهد که وضعیت مورب زمین نسبت به خورشید در بیشترین حالت خود قرار دارد که در این حالت خورشید به طور مستقیم بر این کشورها می تابد. مکزیک، مصر، هند و شمال چین از جمله این سرزمین ها به شمار می آیند.
پس از انقلاب زمستانه (که در نقطه مقابل انقلاب تابستانه قرار دارد و به آن کوتاهترین روز سال گفته می شود) خورشید در آسمان بالا و بالاتر آمده تا در نهایت بار دیگر انقلاب تابستانه روی دهد. این چرخه همواره در حال جریان است.(مهر)
آیا در تابستان زمین به خورشید نزدیکتر است؟
بیشتر مردم فکر میکنند در تابستان زمین به خورشید نزدیکتر است و از این رو علت گرم و سرد شدن هوا در طول سال را به دور و نزدیک شدن زمین از خورشید نسبت میدهند.
این فرض میتوانست وقتی صحیح باشد که در فصل تابستان تمام قارههای زمین تابستان را تجربه کند. میدانید که وقتی ما در ایران که در نیمکرهی شمالی زمین ساکن هستیم فصل تابستان را سپری میکنیم، مردم نیمکرهی جنوبی زمین مثل ساکنان کشورهای استرالیا و برزیل و آفریقای جنوبی، فصل زمستان را تجربه میکنند و برعکس وقتی زمستان به ایران میرسد آنها طعم گرمای تابستان را میچشند. بنابراین وقتی این پرسش را مطرح میکنیم که «آیا در تابستان زمین به خورشید نزدیکتر است؟» باید مشخص کنیم منظورمان تابستان نیمکرهی شمالی است یا جنوبی!
نکتهی جالب اینجا است که در حال حاضر زمین در تابستانهای نیمکرهی شمالی از خورشید دورتر و در زمستانهای نیمکرهی شمالی به خورشید نزدیکتر است!! به عبارت دیگر شاید صحیحتر باشد که بگوییم در روزگار ما، وقتی نوبت تابستان نیمکرهی جنوبی زمین میرسد، زمین به خورشید نزدیکتر میشود. مثلاً امسال (سال ۱۳۹۱ هجری خورشیدی) زمین در روز ۱۵ تیر به دورترین فاصله از خورشید رسید و در این حالت ۱۵۲۰۹۲۴۲۵ کیلومتر از خورشید فاصله گرفت. در حالیکه در ۱۳ دی همین سال در نزدیکترین فاصله از خورشید قرار گرفت و در این زمان فاصلهاش به ۱۴۷۰۹۸۱۶۱ کیلومتری از خورشید رسید.
پس میبینید آنچه باعث تفاوت فصول میشود ارتباطی با دوری و نزدیکی از خورشید ندارد.
علت پیدایش فصول بر میگردد به انحراف محور قطبین زمین از راستای قائم که حدود ۲۳/۵ درجه است و سبب میشود که در گردش زمین به دور خورشید در طول یک سال، تغییر زاویهای در تابش خورشید نسبت به مناطق مختلف زمین به وجود بیاید. همین موجب به وجود آمدن تفاوت دمایی و تفاوت در میزان بارش باران و نهایتاً دگرگونی فصلها میشود.